غواص

 

خورشید گرم مردادماه، بر صورت های رنج کشیده افغانها شلاق می زد. در محوطه مرکز توانبخشی، زیر سایه خنک چند درخت، ردیف تخت های بیماران کنارهم قرار گرفته بود. ا
نجم الدین مسئول بخش ارتوپدی، من و نصیراحمد از کارکنان دفتر صلیب سرخ را برای بازدید ازهمه بخش های مرکز همراهی می کرد. نصیراحمد، مرد آرامی به نظر می رسید و باحوصله، در همه بازدیدها با من بود. اومانند بسیاری از هموطنانش، آنقدر مهربان ومیهمان نواز بود که برایم یک سیم کارت تلفن همراه آورد و اصرارداشت که آن رابپذیرم. تشکر کردم و برایش توضیح دادم که نیاز چندانی به تلفن ندارم؛ ضمن اینکه شماره های ایران به افغانستان رومینگ شده و البته هزینه زیادی هم دارد.ا
نجم الدین که حالا در روپوش سپید پزشک ها، بخش ارتوپدی را مدیریت می کند، حدود بیست سال پیش روی مین رفت و پاهای خود را از دست داد. او با پاهای مصنوعی راه می رود و از عهده خیلی از کارها به خوبی بر می آید.ا
« - نجم الدین، چرا بیماران به حیاط آمده اند؟»
« - هوا گرم است؛ آمده اند زیر سایه درخت خنک شوند.»
روی تخت ها، بیمارانی دراز کشیده بودند که وضع جسمی شان، چندان خوب به نظر نمی رسید. نجم الدین پسرجوانی را نشانم داد که چشم هایش را با باندی سپید بسته بودند، یک پا و یک دستش هم قطع شده بود:ا
« - او را تازه آورده اند. رفته روی مین، نابینا و قطع عضو شده.»
« - به همین سادگی؟!»
 باورش برایم سخت بود که به همین سادگی، سرنوشت انسانی در مسیر دیگری قرار گیرد. آدمی در بحران جنگ و درگیری، توقع هر پیشامدی را دارد. وقتی جنگ تمام می شود، شادی می آید؛ و احساس دل انگیز «امن بودن» و «امنیت داشتن» زاده می شود. اما افسوس که پایان جنگ، آغاز دلهره های دیگر است.ا
جنگ قربانیانش را دسته دسته می بلعد؛ و حتی بعد از آنکه تفنگ ها آرام می گیرند و هیکل این هیولای گرسنه به زمین می افتد، هنوز بی گناهانی هستند که باید آخرین طعمه های او شوند.ا
پسرک بهت زده به چشم می آمد. حالتش شبیه کسی بود که هنوز می بیند اما نگاهش را برای همیشه، به زمین دوخته است. جوش های غرور روی صورتش نشان می داد که نباید بیشتر از شانزده – هفده سال داشته باشد. بنابرتعاریف جهانی، او هنوز "کودک" تلقی می شود؛ و چه دلخراش است وقتی افراد کم سن و سال تر، قربانی جنگ می شوند.ا
بیماران روی تخت ها،  دلبستگی زیادی به رادیو نشان می دادند. بعضی شان، آن را کنار گوش شان گذاشته و مثل اینکه به خواب رفته بودند. بعضی دیگر هم با موسیقی دلنشین ساز افغانی، به دوردست هایی که از لابلای شاخه های سبزهم بالاتر می زد، خیره شده بودند و نمی دانم به چه فکر می کردند.ا
 فرهنگ شفاهی مردم افغان، رادیو را برای آنها، آشناترین وسیله ارتباطی کرده، بخصوص در دوره طالبان، که تلویزیون ها برسر چهارراهها به رگبار بسته شد وجعبه آبکش شده شان، سالها روی تیرهای برق قرارگرفت، رادیو برای افغانها معنی دیگری پیدا کرد.  به ذهنم سپردم که بخشی از مطلب جذابی را که درباره رادیو در افغانستان خوانده بودم، حتما در گزارشم بیاورم.ا
امیر فولادی، در مطلبی با عنوان "رادیو، از شریعت تا آرمان" نوشته است:ا
«آقای فکرت رفت که  چای  بیاورد، در اطاق صدای سرود طالبان به زبان پشتو  پخش می شد: ما جنگ آوران دلیر و بت شکنی هستیم/  که یا به بهشت می رویم/ و یا سرافراز از معرکه بیرون می آییم
درآن زمان معمولا سرود های بدون موزيک که به صورت گروهی اجرا و ثبت شده بود، از راديوی شريعت ( راديوی رسمی طالبان) پخش می شد. معلوم بود اين صدا از راديو پخش می شود، ولی هرچه اين طرف و آن طرف را ديدم راديويی نبود. منصرف شدم. با خودم گفتم خوب يک جايی هست. بالاخره، فکرت با چاينک (قوری) چينی و دو گيلاس چينی سفيد برگشت. احوال هم را می پرسيديم و اينکه چگونه تا کنون زنده مانده ايم؟ صدای سرود، مزاحم احوال پرسی می شد. ناگهان فکرت برخاست و صدای تلويزيون را - که با يک پارچه سفيد گلدوزی شده پوشانده شده بود- کمتر کرد. خيلی تعجب کردم. گفتم شما تلويزيون داريد؟ اينجا مگر تلويزيون ممنوع نيست؟  خندۀ معنا داری کرد و گفت: طالبان شمال دموکرات تر هستند. گفتم پس چرا چهره اش را پوشانيده ای؟ بگذار چهره های مبارک اين طالبان دموکرات را هم ببينم. باز خندۀ معنا داری کرد و گفت تصوير ندارد و توضيح داد که اين در واقع راديو است که از تلويزيون پخش می شود.تلويزيون در پل خمری در زمان  دکتر نجيب الله ايجاد شد. اما اين شهر راديو نداشت. در زمان مجاهدين تلويزيون پل خمری به فعاليتش ادامه داد و در زمان طالبان با  ابتکار خارق العادۀ طالبان به راديو تبديل شد.در زمان طالبان راديو تنها رسانه ای بود که در افغانستان وجود داشت. آن هم تنها راديوی شريعت، راديو رسمی امارت اسلامی طالبان.  اين راديو عمدتا خبرهای داخلی را پخش می کرد که اکثر خبرهای جنگ بود. هميشه هم از پيشروی طالبان و شکست نيروهای رقيب خبر می داد و يا از  فرامين رسمی  ملا محمد عمر رهبر طالبان  که از او به عنوان "اميرالمومنين" ياد می شد. مثلا يک بار اميرالمومنين به همۀ هندوهای افغانستان فرمان داده بود برای اينکه از مسلمانان تفکيک شوند، بايد يک نشان زرد رنگ در لباس شان داشته باشند. علاوه براينها، آگهی هايی از اين قبيل را پخش می کرد:ا
« فلان  آقا پسر فلانی که شماره شناسنامه اش اين است، می خواهد خانه اش را که در فلان جا موقعيت دارد بفروشد اگرکس  ديگری هم ادعای مالکيت اين خانه را دارد تا  ده روز ديگر به فلان داد گاه خبر دهد. بعد از تاريخ اعلام شده ادعای طرف پذيرفتنی نيست »سرود های رزمی بدون موزيک و پاسخ به سوالات شرعی هم از ديگر برنامه های راديو شريعت بود. اين راديو در اکثر مناطق افغانستان شنيده می شد، ولی راديوهای ديگر محلی که در زمان دکتر نجيب الله شمارشان به هفده رسيده بود، اکثرا تعطيل بودند.در افغانستان طالبان، از رسانه های چاپی خبری نبود. تلويزيون ها  در همان روز های اول طالبان در چهار راههای شهر اعدام شدند، و بدنۀ سوراخ سوراخ شده شان تا اواخر زمان طالبان در پايه های برق وجود داشت.تنها منابع خبری که مردم به آن دسترسی داشتند راديوهای خارجی مانند  بی بی سی و صدای آمريکا بود که به زبانهای فارسی و پشتو برنامه داشتند. گوش دادن به اين راديو ها برای مردم خيلی مهم بود، زيرا درخيلی از موارد مردم تصميم های روزمره زندگی شان را براساس خبرهای همين راديو ها می گرفتند. مثلا مردم بعد از شنيدن خبرهای بی بی سی تصميم می گرفتند که از مزار به کابل، از کدام راه بروند که جنگ نباشد.  صرافان وقتی خبرها را از اين راديو ها می شنيدند، تصميم می گرفتند دلار بخرند و يا بفروشند، يا مناطقی که در نزديکی های خط مقدم جنگ بودند، تصميم شان را بر ماندن و کوچ کردن براساس خبرهای همين راديوها می گرفتند.يادم هست که در يک مورد که در روستايی کوچک يک عروسی بود و همه مصروف (مشغول) برگزاری اين مراسم بودند به دو نفر زرنگ تر وباهوش تر وظيفه داده بودند که شما خارج از محفل پر سر وصدای عروسی، به بی بی سی گوش دهيد و بعد برای بقيه بگوييد.در مرکز افغانستان که عمدتا کوهستانی است خيلی ها راديو های کوچک ژاپنی داشتند که امواج کوتاه را خوب می گرفت. قيمت اين راديو ها خيلی ارزان نبود، يعنی يک خانواده بايد يک گوسفند خيلی خوبش را می فروخت تا بتواند از اين راديو ها بخرد.  "بی بی سی را می گيرد يا نه ؟" اين سوال معياری بود برای اينکه قيمت راديو مشخص شود.»
این روزها با اینکه بازار رادیوهای ارزان قیمت چینی داغ است، اما با رونق تلویزیون های خصوصی و شبکه های ماهواره ای، شمار شنونده های رادیو کم شده است. مردم در شهرها، عمدتا تلويزيون های محلی را می گیرند يا از طريق ماهواره، تلويزيون های کشور های همسايه: ايران ، ازبکستان، پاکستان وهند را می بينند. راديوهای محلی که به مسائل و مشکلات روزمره مردم می پردازند و آهنگ های درخواستی پخش می کنند و برنامه های تفريحی و آگهی های تجارتی  دارند، از محبوبيت برخوردارند.ا
* * * *
دربخش های مختلف مرکزتوانبخشی و ارتوپدی کابل، معلولان خانم و آقا مشغول به کارند. من سالهاست که با معلولان و برنامه های آنان سروکار دارم اما بدون اغراق، می توانم بگویم که این نخستین باربود که از دیدن اینهمه کارمند معلول، که با مهارت کامل همه کارهای یک مجموعه را خودشان انجام می دادند، به شدت متحیر شدم.ا
افراد براساس توانایی هایشان، در بخش های مختلف به کار گرفته شده اند: دلاور که حدود یازده سال است نابینا شده، مشغول ساختن عصا است. فرشته که پای مصنوعی دارد، برای زنان و کودکان پای مصنوعی می سازد. این چهارمین سالی است که عایشه به عنوان فیزیوتراپ در مرکز کار می کند.ا
صدای حرف و خنده دختران افغان که حین کار، باهم شوخی می کردند، امید به دلم آورد. افغانستان دیگر زندان زنان نیست؛ و مهم تر اینکه، پیشرفت در این کشور آسیب دیده، انگار بیشتر از جنس زنانه است.ا
شکران وسرنوشت غم انگیز او
حین بازدید، به تخت پسرکی رسیدم. خنده بر صورتم خشکید. پوست سر وصورت پسرک به شدت سوخته و قرمز بود و دستش را هم باند بسته بودند. موهای سرش در بعضی قسمت ها ریخته و پوست ملتهب سر پیدا بود. نگاه معصوم او را تا روزی که زنده ام، از یاد نمی برم وقتی که در جوابم، اسمش را آهسته گفت:ا
« - شکران.»
احساسم شبیه کسی بود که موجودی کوچک و دوست داشتنی راسر راه خود می بیند، درحالیکه یقین دارد آن موجود، حامل پیامی است برایش اما هرچه تقلا می کند، نمی تواند پیام را بخواند یا بفهمد. شکران با آن اندام نحیف، صورت رنگ پریده و چشمان بی رمق اما پر از حرف، می خواست چه به من بگوید؟ نگاه شکران همه چیز در خود داشت: مهربانی، صمیمیت، پاکی، نیاز، راز، و سوال.ا
زن میانسالی بالای سر شکران ایستاده بود و به من نگاه می کرد که پسرک را نوازش می کردم و سعی داشتم از لابلای صدای نامفهوم و گنگش، بفهمم چه می گوید. او مادربزرگ شکران بود:ا
« - شکران و پدرش دوماه و نیم پیش، در حمله انتحاری طالبان درچهارراه سرسبزی سوختند. پسرم همانجا شهید شد و نوه ام شکران زنده ماند.»
شکران 5 سال داشت. برادرش پیمان 6 ساله بود. دو فرزند دوسال و نیمه و 10 ماهه هم در این خانواده بودند. یعنی آنها حالا چهار کودک یتیم اند که عمویشان سرپرستی شان را به عهده گرفته است. این یک رسم دیرینه در افغانستان است: وقتی برادری از بین می رود، برادر دیگر باید خانواده او را سرپرستی کند و گاه حتی مجبور می شود با همسر بیوه برادر خود نیز ازدواج کند تا حساب محرم و نامحرمی در خانه، پاک و ناموس خانواده حفظ شود.ا
شکران خیلی زود با من صمیمی شد. تمام مدت باکنجکاوی به دوربین عکاسی ام نگاه می کرد و من آن را دستش دادم تا ازبرادر و مادر بزرگش عکس بگیرد. اما وقتی دیدم آن دست نحیف و پیچیده در باند، توان گرفتن دوربین کوچکم را ندارد، بغض گلویم را فشرد. مادربزرگ باند دست شکران را باز کرد تا اوبتواند دوربین را بگیرد. شوق کودکانه ای در نگاهش موج زد. دوربین را سمت برادرش گرفت؛ لرزش دستان نازک و سوخته اش، هنگام فشردن شاسی بیشتر شد و عکس تاری ازپیمان را ثبت کرد.ا
شکران ذوق زده شده بود. این بار دوربین را رو به مادربزرگ گرفت و عکس انداخت. بعد از من خواست که از او با خانم دکترش عکس بگیرم. شکران هیچ درخواست دیگری نداشت؛ نه عکس هایش را خواست ونه پرسید که آیا عکس ها چاپ می شوند؟ انگار همین برایش کافی بود که برای اولین بار درعمر کوتاه و پررنجش، یک دوربین را لمس کرده و عکسی انداخته باشد.ا
مادربزرگ گفت از دوماه و نیم پیش که این اتفاق افتاده، هر روز در راه شفاخانه بوده است. شکران هفته ها بستری بود. از وقتی که حالش رو به بهبودی گذاشته، هر روز از صبح تا ظهر به مرکز ارتوپدی و توانبخشی کابل می آید تا روند درمانش تکمیل شود.ا
از این بخش بیرون زدم؛ درحالیکه نگاه مظلومانه شکران، یک لحظه از خاطرم نمی رفت. ا
نوشته شده توسط نگین حسینی روزنامه نگار

در تصاویر حكاكی شده بر سنگهای تخت جمشید:

·       ‏هیچكس عصبانی نیست.

·       ‏هیچكس سوار بر اسب نیست.

·       ‏هیچكس را در حال تعظیم نمیبینید.

·       ‏هیچكس سر افكنده و شكست خورده نیست.

·       ‏هیچ قومی بر قوم دیگر برتر نیست.

·       ‏هیچ تصویر خشنی در آن ‏وجود ندارد.

·       ‏از افتخارهای ایرانیان این است كه

هیچگاه برده داری در ایران مرسوم نبوده است.

·       ‏در بین صدها پیكره تراشیده شده بر

سنگهای تخت جمشید حتی یك تصویر برهنه و

عریان وجود ندارد.

لحظه تصادف

انفجار هر دو هواپیما

سقوط تکه پاره ها

فروپاشی

ذره ذره شده هواپیماها و معلق شدن تکه‌ها در هوا

بعد از مرگ                                               

بوی قهوه داغ                         

خنده کودکانه ای              

در خانه ام گشوده شد          صبح بنفشه ای                  

اطلس روی تخت آرام به تن گرفت          تن سپید عشق.  

مردن هم بدک نبود  .